Ook de nieuwsbrief van Stelling van Amsterdam ontvangen? Schrijf je in!

Wormer- en Jisperveld

© Cultuurcompagnie NH

Deze fietstocht leidt je door groen veenweidegebied met Noord-Hollandse vergezichten. Zo maar vlak langs broedende grutto’s en tureluurs! Geniet van natuur én cultuur. In het vlakke landschap ligt het grootste fort van de Stelling van Amsterdam verborgen; Fort Spijkerboor.

Vanaf Bezoekerscentrum De Poelboerderij rechtsaf de Wormerringdijk volgen in de richting van Oost-Knollendam.

De route

Download de route via Natuurmonumenten

Schaalsmeerpolder
De Schaalsmeerpolder is onderdeel van het Wormer- en Jisperveld: één van de drukst bevolkte weidevogelgebieden van Europa. Het staat bekend om de vele grutto’s, tureluurs en scholeksters, die hier broeden. Maar ook kieviten, watersnippen, zomertalingen en kluten. Weidevogels broeden in grasland of zoeken er in de broedtijd hun voedsel. Je fietst er pal langs, neem je vogelgidsen mee!

De grote variatie aan weidevogels is te danken aan het uitgekiende beheer door Natuurmonumenten. Zaanse weidemolentjes zorgen ervoor dat de bodem niet té nat wordt. In de natte zachte bodem vinden de vogels wormen, larven en insecten. Mest met stro uit de potstal stimuleren in het voorjaar het bodemleven. Samen met begrazing door runderen levert dat heerlijk zompige en hobbelige graslanden op. Zelfs de veeleisende kemphaan kan hiermee goed uit de voeten.

Je fietst rechtdoor, dwars door Oost-Knollendam en verder langs de Knollendammerringvaart. Aan het einde van de Oudelandsdijk linksaf de brug over naar Spijkerboor. Het pontje naar Fort bij Spijkerboor ligt meteen rechts.

Kijk voor de vaartijden van het pontje op www.spijkerboornoordholland.nl/pontveer-jan-hop
Vaart het pontje niet?! Fiets dan door naar de brug over het Noordhollands Kanaal bij West-Graftdijk: 6 km heen en 6 km terug langs het kanaal.


Spijkerboor
Zo heette vroeger de sterk kronkelende waterstroom tussen de meren Beemster en Starnmeer. Naar het gereedschap ‘spijkerboor’ vanwege de vorm. Spijkerboor is een boor om gaten in zware eikenbalken mee te maken, om vervolgens een forse pen of spijker door de balk te kunnen slaan. Na inpoldering van de meren was Spijkerboor een knooppunt van ringvaarten van de droogmakerijen.

Na het overvaren of omrijden met de bocht de Zuiddijk op en dan rechts over de brug de Westdijk op. Fort bij Spijkerboor ligt even links en dan rechts.


Fort bij Spijkerboor
Je bent aanbeland bij Fort bij Spijkerboor: het grootste en modernste fort van de Stelling van Amsterdam. Tussen 1880 en 1913 gebouwd als verdedigingslinie rond de hoofdstad.

Het onder water zetten van land (inundatie) was het belangrijkste wapen tegen vijanden. Een ring van forten achter de inundatiezone moest voorkomen dat vijandelijke troepen via bevaarbaar water of begaanbare hoogtes zouden oprukken. Het knooppunt van kanalen en dijken bij Spijkerboor was een zwakke plek in de Stelling. Er is dan ook een extra groot en sterk fort gebouwd met een gepantserde draaikoepel en kanonnen.

Je kunt een wandeling maken rond het fort. Bekijk de geschutskoepel en raak onder de indruk van de natuur op deze met water omgeven voormalige zandbult!

Kijkje nemen in het fort? Dat kan tijdens rondleidingen en open dagen. Kijk op www.natuurmonumenten.nl/fort-bij-spijkerboor

De fietsroute gaat op de Westdijk rechtsaf en daarna rechts het fietspad op over de Zuiddijk. Je volgt deze dijk, langs het Noordhollands Kanaal, naar Purmerend.


De Beemster
Vanaf hier, op de Zuiddijk, kun je goed zien hoe laag het land van De Beemster ligt ten opzichte van het Noordhollands Kanaal en het achterliggende Wormer- en Jisperveld.

De Beemster werd in 1612 drooggemaakt met een techniek waarbij het hoogteverschil van ruim 3 meter werd overbrugd met een dubbele molengang. Hier stonden ooit 41 windmolens. Nu worden ruim 60 verschillende waterpeilen met maar enkele elektrische gemalen geregeld.

Fiets verder over de Zuiddijk.


Fort aan de Jisperweg
Je fietst nu langs enkele bosjes. Opvallend zo midden in het open, strak verkavelde land van De Beemster. Het zijn de met wilgen, populieren en meidoorn begroeide wallen van Fort aan de Jisperweg en Fort aan de Middenweg. Deze twee kleine forten van de Stelling van Amsterdam worden als natuurgebied beheerd door Natuurmonumenten. Het fort aan de Jisperweg wordt eens per vijf jaar opengesteld voor het publiek, het fort aan de Middenweg is verhuurd en daarom helaas niet toegankelijk.

Fiets verder over de Zuiddijk.


Het sluisje
Je komt hier bij het sluisje, ook onderdeel van de Stelling van Amsterdam. Bij oorlogsdreiging kon men hiermee het zuidelijke deel van De Beemster onder water zetten. Achter het sluisje zijn drie terrassen. Het water kon zo trapsgewijs naar beneden stromen als het ingelaten werd.

Aan het einde van de Zuiddijk ga je rechtsaf richting Purmerend. Over de Beemsterbrug direct weer rechtsaf de Beemsterbrugwal (aan de overzijde van het kanaal) en door de bocht de Kanaalkade op. Dan rechts de Sluisbrug over en via de Neckerstraat (onder A7 door, dan linksaf) naar het dorp Neck. In Neck voorbij de woonarken rechtsaf de brug over en linksaf over de Jisperdijk naar Jisp.

In Jisp maakt de weg een scherpe bocht naar links. Met de volgende scherpe bocht naar rechts ben je opeens in Wormer, waar je de lintbebouwing volgt tot in het centrum. In Wormer de Dorpstraat vervolgen tot de rotonde, hier rechtsaf het fietspad richting Oost-Knollendam nemen (Noordweg). Na enkele bochten ben je weer bij het startpunt van deze route, Bezoekerscentrum De Poelboerderij.

naar boven

Begaanbaar deel van een inundatie in de vorm van een hooggelegen terrein, een weg, (spoor)dijk of een waterweg.

Verdedigingswerk dat een acces verdedigt

Onderstel voor een vuurwapen

Ook wel bolwerk. Vijfhoekige uitbouw van waaruit flankerend vuur kan worden gegeven.

Samenvoeging van een aantal stukken geschut in één organisatie.

Door een aarden wal van de vijand afgeschermde weg waarlangs manschappen en materieel konden worden verplaatst.

Het door metselwerk, beton of grondlaag bestand zijn van een gebouw tegen geschutsvuur.

Beschutte plek van waaruit de verdedigers de vijand kunnen bestoken.

Granaat gevuld met hoogexplosieve springstof.

Een (lage) uitbouw in een gracht van waaruit flankerend vuur kan worden gegeven.

Ook wel schotbalksluis. Tijdelijke waterkering, door het stapelen van balken in uitsparingen, om het water van een inundatie tegen te houden.

Militaire oefening

Zijwaarts gericht vuur.Groot flankement: ondersteunend vuur naar de nevenforten. Klein flankement: vuur dat de eigen omgeving van het verdedigingwerk bestrijkt.

Naar de vijand gericht deel van een verdedigingsweg.

Een onderdeel van het leger dat o.a. als taak heeft om tijdelijke en permanente verdedigingswerken te bouwen. De naam is afgeleid van het Franse woord ingenieur.

(houten) Loods waarin artillerie- en geniemateriaal werd opgeslagen.

Verzamelnaam voor vuurmonden.

Flauw aflopend talud dat buiten de fortgracht ligt en dat vanaf de frontwal met vuur kan worden bestreken.

(Betonnen) onderkomen voor manschappen, in de jaren ’30 onder andere toegevoegd aan het oostfront van de Vesting Holland.

Pantserkoepel die tijdens het geven van vuur omhoog wordt geheven om in rust weer te verzinken en onzichtbaar te worden.

Tabel die is aangebracht naast de geschutsopening om de bedieners van het geschut inzicht te geven in afstanden tot de doelen en de daarmee samenhangende geschutshoeken.

Onderwaterzetting waarmee een vijand op afstand wordt gehouden.

Ook wel inlaatsluis. Sluis die is aangelegd met als doel om water in een bepaald gebied in te laten.

Ruimte die tegen vijandelijk vuur is gedekt en die is voorzien van een schietgat waarachter een vuurwapen wordt opgesteld.

Van de vijand afgekeerde zijde van een verdedigingswerk.

In de forten van de Stelling van Amsterdam is het een kazemat aan de keelzijde van een fort waarmee flankerend vuur op het voorterrein van de buurforten wordt gegeven en van waaruit de keelzijde wordt verdedigd.

Wet van januari 1853, waarin beperkingen waren opgenomen met betrekking tot het bouwen in de nabijheid van verdedigingswerken, de zgn. verboden kringen, om een vrij schootsveld te waarborgen.

Lineair stelsel van samenhangende verdedigingwerken.

Batterij die in de onmiddellijke nabijheid van een verdedigingswerk ligt en die taken uitvoert die vallen onder dit verdedigingswerk.

Waterzuiveringsinrichting die de kwaliteit van het drinkwater verbetert door er ijzer aan te onttrekken.

Stelling waarin terugtrekkende troepen kunnen worden opgenomen.

Batterij die achter pantserplaten is opgesteld.

Fort met één of meerdere gepantserde geschutsopstellingen.

Draaibare gepantserde geschutsopstelling.

Geschut voor frontaal vuur over grote afstand, direct gericht op de vijandelijke posities.

Vuur dat er op is gericht om vijandelijke artillerie uit te schakelen

Eenvoudig (tijdelijk) verdedigingswerk met kleine bezetting.

Ondergrondse, bomvrije verbindingsgang.

Laatste toevluchtsplek voor de verdedigers binnen een verdedigingswerk, dat zelfstandig kan worden verdedigd.

Bomvrije bergplaats voor geschut of ander onmisbaar materieel.

Gedeelte van en terrein dat onder vuur kan worden genomen.

Open binnenruimte van een fort.

Grondplan of plattegrond.

Benaming van het verband dat in 1922 ontstond door de samenvoeging van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, de Stelling van Amsterdam en het zuidelijk rivierenfront.

Wet van 18 april 1874 waarin de vestingwerken werden bepaald die deel uit gingen maken van de landsverdediging.

Aarden ophoging rond een verdedigingswerk, voorzien van een borstwering.