Ga direct naar inhoud
Ook de nieuwsbrief van Stelling van Amsterdam ontvangen? Schrijf je in!

Geniedijk herbestemd tot culturele broedplaats

18 juli 2018
Geniedijk herbestemd

De Geniedijk is ‘los’. Maar liefst drie unieke stukken erfgoed werden donderdagmiddag 12 juli in Hoofddorp onthuld door gedeputeerde van provincie Noord-Holland Joke Geldhof, wethouder Derk Reneman van gemeente Haarlemmermeer en adjunct-directeur van Stadsherstel Amsterdam Michiel van der Burght.

Na een terughoudende restauratie opent kunstenaarsbroedplaats GinDS in het minifort ‘De Batterij’ en de voormalige munitie opslagbunkers haar deuren. Én een iconische ANWB-praatpaal krijgt naast de bunker een tweede leven.

‘Alles lag er ruig bij’
Zo’n twaalf jaar kostten het Stadsherstel, de gemeente Haarlemmermeer en de provincie Noord-Holland om ‘De Batterij’ aan de Geniedijk klaar te stomen voor een nieuwe toekomst. Reden voor optimisme, want: “De Genie is nu veiliggesteld”, meent wethouder van Financiën en Cultuur Reneman van de Haarlemmermeer. “Er is op de lijn van hier via Schiphol naar de Zuidas nog nooit recessie geweest. Het is heel goed dat al die mensen uit omliggende kantoren nu loopjes kunnen maken langs deze prachtige groene en historisch waardevolle strook. Erfgoed is in onze gemeente niet vanzelfsprekend.”

Joke Geldhof, gedeputeerde van Ruimtelijke Ordening en Wonen, refereert aan eind jaren ’90, toen ze als Amsterdamse voor het eerst over de Geniedijk fietste: “Alles lag er ruig bij, er is veel gebeurd sindsdien. Deze plek is een prachtige toevoeging voor cultuur in de Haarlemmermeer.”

Bíjna drie wereldoorlogen in een notendop
De Geniedijk is een verdedigingslinie in de Haarlemmermeer, onderdeel van de Stelling van Amsterdam. Ter hoogte van wat toen nog de Sloterweg in Hoofddorp is in 1906 een onbemand fort gebouwd, dat vanwege de kleinschaligheid ‘De Batterij aan den Sloterweg’ werd genoemd. Aan de andere kant van de Rijnlanderweg, die de Stelling van Amsterdam doorkruist en een zogenaamd acces wordt genoemd, kwamen in de jaren ’50 acht munitiebunkers van 90m2. Hierin werd munitie opgeslagen voor Schiphol die ons tegen onheil in de Koude Oorlog moest beschermen. Tot eind jaren ’70 maakte men gebruik van de gebouwen, daarna verpauperden ze steeds verder.

Deze plek onder de rook van Schiphol is historisch zeer bijzonder. Het munitiedepot werd gebouwd uit angst voor een Derde Wereldoorlog in de Geniedijk die gerealiseerd was voordat de Eerste Wereldoorlog nog moest beginnen. Er is in Nederland geen soortgelijk magazijncomplex bekend en de ligging in Werelderfgoed monument de Stelling van Amsterdam maakt het nog unieker.

Kunstenaars met oog voor de omgeving
“Het is nogal vet, een fort voor jezelf!”, vindt Lilou Dekker, theatermaker en de tot en met september artist in residence in ‘De Batterij’. “Van zo’n gebouw krijg je vanzelf een aanpakkersmentaliteit.” Dekker werkt er aan haar voorstelling ‘Het einde van Edward Lozinski’ die ze op het Amsterdamse Fringe Festival zal spelen. Onderdeel van de kunstenaarsbroedplaats Genie in De Stelling (GinDS) is dat er iedere drie maanden een nieuwe kunstenaar in ‘De Batterij’ trekt. Beeldend kunstenaars, theatermakers of muziek, met werk dat aansluit op de historie van het pand en de natuur. “Zodat we iedere drie maanden nieuw werk kunnen presenteren aan publiek”, zegt Sophie Almanza van meurkens & meurkens, dat de verhuur aan kunstenaars coördineert. Stichting GinDS stelt zichzelf tot doel om zo’n drie publieksevenementen per jaar te organiseren, de plek moet een openbaar karakter krijgen. Almanza: “Op zondagen, maar misschien ook met lunchconcerten. Er wandelen iedere dag massa’s mensen van nabijgelegen kantoren langs.”


De gemeente Haarlemmermeer speelt hier ook op in om het Geniepark aantrekkelijk voor bezoekers te maken. Er is een fruitbomenweide en er is een nieuw fietspad aangelegd. Ook is de Geniedijk bij de ‘De Batterij’ hersteld in zijn oude profiel en worden en zijn er nieuwe bomen geplant.

Je struikelt bijna over de schapen
Ook de voormalige munitiebunkers zijn omgetoverd tot ateliers voor kunstenaars. De acht gebouwtjes zijn in twee gesplitst of als geheel verhuurd. Voor alle gebouwen, ook ‘De Batterij’, geldt dat ze tijdens de restauratie in het geheel schoongemaakt en voorzien van water, elektriciteit, verwarming en riolering moesten worden. Huurder Moreno de Miranda van Stichting Brotherhood4real is echter heel blij met het eindresultaat. “Het is heel inspirerend om op zo’n weidse plek te werken, heel leuk ook dat je bijna over de schapen struikelt.” Brotherhood4real zet zich in voor talentontwikkeling van muzikanten en heeft onder meer de succesvolle artiesten Typhoon en Gerson Main begeleid. De Miranda: “We kunnen hier zo veel geluid maken als we willen.”

Trotse telefoonpaal als kersvers erfgoed
Geen pech langs de weg, maar een verhaal in de paal. Op het plan van Stadsherstel om een oude ANWB-praatpaal bij de Geniedijk te plaatsen zodat bezoekers een geluidsband met historische informatie en audioverhalen van GinDS-kunstenaars kunnen horen, was één van de winnende ideeën. Dat werd beloond met dat één van de zeer gewilde palen gekocht mocht worden. Sinds 1 juli 2017 zijn alle gele praatpalen langs de weg verwijderd. Van de 3300 palen zijn er 500 direct verkocht aan liefhebbers, nog eens 500 werden via een prijsvraag verloot. De 2300 overgebleven praatpalen krijgen een nieuw leven als laadpunt voor elektrische auto’s. Dankzij het bedrijf Playnetic bedien je de paal van Stadsherstel met de hand op duurzame stroom. Door een slinger te geven aan het wiel zorg je ervoor dat de condensator genoeg energie opslaat om 1,5 minuut audio af te spelen. Playnetic was zo enthousiast om de paal om te bouwen, dat Stadsherstel hen alleen materiaalkosten hoefde te betalen. “Wij zijn erg enthousiast over onze technologie; als we die in zo’n icoon mogen aanleggen maakt dat ons héél blij!”, vertelt productontwikkelaar Joost van Vliet. Het was erg gaaf om dat klassieke gele ding onder handen te nemen.”

Adjunct-directeur van Stadsherstel Michiel van der Burght benadrukte in zijn speech dat dit soort restauraties en herbestemmingen van monumenten alleen mogelijk zijn dankzij bijdrage van de provincie, gemeente, fondsen en Vrienden van Stadsherstel. Dankzij die bijdragen is het nu mogelijk dat iedereen van dit Werelderfgoed kan genieten. Loop gerust eens binnen of kom langs tijdens een van de culturele activiteiten.

naar boven

Begaanbaar deel van een inundatie in de vorm van een hooggelegen terrein, een weg, (spoor)dijk of een waterweg.

Verdedigingswerk dat een acces verdedigt

Onderstel voor een vuurwapen

Ook wel bolwerk. Vijfhoekige uitbouw van waaruit flankerend vuur kan worden gegeven.

Samenvoeging van een aantal stukken geschut in één organisatie.

Door een aarden wal van de vijand afgeschermde weg waarlangs manschappen en materieel konden worden verplaatst.

Het door metselwerk, beton of grondlaag bestand zijn van een gebouw tegen geschutsvuur.

Beschutte plek van waaruit de verdedigers de vijand kunnen bestoken.

Granaat gevuld met hoogexplosieve springstof.

Een (lage) uitbouw in een gracht van waaruit flankerend vuur kan worden gegeven.

Ook wel schotbalksluis. Tijdelijke waterkering, door het stapelen van balken in uitsparingen, om het water van een inundatie tegen te houden.

Militaire oefening

Zijwaarts gericht vuur.Groot flankement: ondersteunend vuur naar de nevenforten. Klein flankement: vuur dat de eigen omgeving van het verdedigingwerk bestrijkt.

Naar de vijand gericht deel van een verdedigingsweg.

Een onderdeel van het leger dat o.a. als taak heeft om tijdelijke en permanente verdedigingswerken te bouwen. De naam is afgeleid van het Franse woord ingenieur.

(houten) Loods waarin artillerie- en geniemateriaal werd opgeslagen.

Verzamelnaam voor vuurmonden.

Flauw aflopend talud dat buiten de fortgracht ligt en dat vanaf de frontwal met vuur kan worden bestreken.

(Betonnen) onderkomen voor manschappen, in de jaren ’30 onder andere toegevoegd aan het oostfront van de Vesting Holland.

Pantserkoepel die tijdens het geven van vuur omhoog wordt geheven om in rust weer te verzinken en onzichtbaar te worden.

Tabel die is aangebracht naast de geschutsopening om de bedieners van het geschut inzicht te geven in afstanden tot de doelen en de daarmee samenhangende geschutshoeken.

Onderwaterzetting waarmee een vijand op afstand wordt gehouden.

Ook wel inlaatsluis. Sluis die is aangelegd met als doel om water in een bepaald gebied in te laten.

Ruimte die tegen vijandelijk vuur is gedekt en die is voorzien van een schietgat waarachter een vuurwapen wordt opgesteld.

Van de vijand afgekeerde zijde van een verdedigingswerk.

In de forten van de Stelling van Amsterdam is het een kazemat aan de keelzijde van een fort waarmee flankerend vuur op het voorterrein van de buurforten wordt gegeven en van waaruit de keelzijde wordt verdedigd.

Wet van januari 1853, waarin beperkingen waren opgenomen met betrekking tot het bouwen in de nabijheid van verdedigingswerken, de zgn. verboden kringen, om een vrij schootsveld te waarborgen.

Lineair stelsel van samenhangende verdedigingwerken.

Batterij die in de onmiddellijke nabijheid van een verdedigingswerk ligt en die taken uitvoert die vallen onder dit verdedigingswerk.

Waterzuiveringsinrichting die de kwaliteit van het drinkwater verbetert door er ijzer aan te onttrekken.

Stelling waarin terugtrekkende troepen kunnen worden opgenomen.

Batterij die achter pantserplaten is opgesteld.

Fort met één of meerdere gepantserde geschutsopstellingen.

Draaibare gepantserde geschutsopstelling.

Geschut voor frontaal vuur over grote afstand, direct gericht op de vijandelijke posities.

Vuur dat er op is gericht om vijandelijke artillerie uit te schakelen

Eenvoudig (tijdelijk) verdedigingswerk met kleine bezetting.

Ondergrondse, bomvrije verbindingsgang.

Laatste toevluchtsplek voor de verdedigers binnen een verdedigingswerk, dat zelfstandig kan worden verdedigd.

Bomvrije bergplaats voor geschut of ander onmisbaar materieel.

Gedeelte van en terrein dat onder vuur kan worden genomen.

Open binnenruimte van een fort.

Grondplan of plattegrond.

Benaming van het verband dat in 1922 ontstond door de samenvoeging van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, de Stelling van Amsterdam en het zuidelijk rivierenfront.

Wet van 18 april 1874 waarin de vestingwerken werden bepaald die deel uit gingen maken van de landsverdediging.

Aarden ophoging rond een verdedigingswerk, voorzien van een borstwering.